1. చెక్కు బౌన్స్ అయిన వెంటనే చెల్లింపుదారుడు ఏం చేయాలి?
ముందుగా బ్యాంకు నుంచి వచ్చిన చెక్కు రిటర్న్ మెమోను తీసుకొని భద్రపరచాలి. రిటర్న్ మెమోలో చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి రావడానికి గల కారణం ఉంటుంది. సాధారణంగా కనిపించే కారణాల్లో ఖాతాలో తగినంత నిధులు లేకపోవడం (ఫండ్స్ ఇన్సఫిషియెంట్), అనుమతించిన పరిమితికి మించి చెక్కు జారీ చేయడం (ఎక్సీడ్స్ అరేంజ్మెంట్), బ్యాంకు ఖాతా మూసివేయబడటం (అకౌంట్ క్లోజ్డ్), చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి చెల్లింపును నిలిపివేయడం (పేమెంట్ స్టాప్డ్ బై డ్రాయర్). ఇంకా కొన్ని ఇతర కారణాలు కూడా ఉండవచ్చు. అయితే ప్రతి చెక్కు తిరిగి వచ్చిన సందర్భంలో సెక్షన్ 138 స్వయంచాలకంగా వర్తిస్తుందని భావించకూడదు. తిరిగి రావడానికి గల కారణం, లావాదేవీకి సంబంధించిన వాస్తవాల ఆధారంగా న్యాయపరమైన పరిస్థితిని పరిశీలించాలి.
చెక్కు తేదీ, నంబర్, మొత్తం, చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి వివరాలు సరిగ్గా ఉన్నాయా? చట్టబద్ధంగా వసూలు చేయదగిన అప్పు లేదా ఇతర బాధ్యతను తీర్చడానికి చెక్కు ఇచ్చారా?
చెక్కును దాని చెల్లుబాటు గడువులోనే బ్యాంకులో సమర్పించారా? బ్యాంకు రిటర్న్ మెమోలో చెక్కు తిరిగి రావడానికి ఏ కారణం పేర్కొన్నారు? చెక్కు మొత్తానికి సంబంధించి ఇంకా ఎంత బకాయి ఉంది? అని చెక్ చేయాలి. “ముఖ్యమైన విషయం ఏంటంటే సెక్షన్ 138 కింద న్యాయపరమైన చర్యలు తీసుకోవాలంటే, చెక్కు చట్టబద్ధంగా వసూలు చేయదగిన అప్పు లేదా ఇతర బాధ్యతను తీర్చడానికి ఇచ్చి ఉండాలి. అందువల్ల బ్యాంకు రిటర్న్ మెమో అందిన వెంటనే చట్టబద్ధమైన డిమాండ్ నోటీసు తయారీ ప్రారంభించాలి. నోటీసు పంపడానికి చివరి రోజు వరకు వేచి ఉండకూడదు” అని సూచిస్తున్నారు న్యాయవాది దామమ్ శేఖర్.
2. ఏ గడువులు చాలా ముఖ్యమైనవి?
సెక్షన్ 138 కింద జరిగే న్యాయపరమైన ప్రక్రియలో చట్టబద్ధమైన కాలపరిమితులు చాలా కీలకం. ఈ నాలుగు దశలను గుర్తుంచుకోవాలి.
ఆర్బీఐ మార్గదర్శకాల ప్రకారం చెక్కులు సాధారణంగా చెక్కు తేదీ నుంచి 3 నెలల వరకు మాత్రమే చెల్లుబాటులో ఉంటాయి. కాబట్టి చెక్కును ఆ గడువులోనే బ్యాంకులో సమర్పించాలి.
బ్యాంకు నుంచి చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి వచ్చిన సమాచారం అందిన తేదీ నుంచి 30 రోజుల్లోగా చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తికి రాతపూర్వక చట్టబద్ధమైన డిమాండ్ నోటీసు పంపాలి. ఈ నోటీసులో తిరిగి వచ్చిన చెక్కు మొత్తాన్ని చెల్లించాలని స్పష్టంగా డిమాండ్ చేయాలి.
చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తికి చట్టబద్ధమైన నోటీసు అందిన తేదీ నుంచి 15 రోజుల్లోగా చెక్కు మొత్తాన్ని చెల్లించడానికి అవకాశం ఉంటుంది. ఆ 15 రోజుల్లో పూర్తి చెక్కు మొత్తాన్ని చెల్లిస్తే, సెక్షన్ 138 కింద నేరానికి అవసరమైన కారణం ఏర్పడదు.
చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి 15 రోజుల్లోగా చెల్లింపు చేయకపోతే, ఆ 15 రోజుల గడువు ముగిసిన తర్వాత ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడానికి కారణం (కాజ్ ఆఫ్ యాక్షన్) ఏర్పడుతుంది. ఆ కారణం ఏర్పడిన తేదీ నుంచి ఒక నెలలోగా సెక్షన్ 138 కింద ఫిర్యాదు దాఖలు చేయాలి. తగిన కారణం ఉంటే కోర్టు ఆలస్యాన్ని మన్నించే అవకాశం ఉంది.
10 నవంబర్ – బ్యాంకు నుంచి చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి వచ్చిన సమాచారం అందింది.
10 డిసెంబర్ లోపు – చట్టబద్ధమైన నోటీసు పంపాలి.
15 డిసెంబర్ – చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తికి నోటీసు అందిందని అనుకుందాం.
30 డిసెంబర్ – 15 రోజుల చెల్లింపు గడువు ముగుస్తుంది.
31 డిసెంబర్ – ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడానికి కారణం ఏర్పడుతుంది.
31 జనవరి లోపు – సాధారణంగా ఫిర్యాదు దాఖలు చేయాలి.
ఈ ఉదాహరణలో తేదీలను వివరణ కోసం మాత్రమే చూపించాం. వాస్తవ పరిమితి గణనలో నోటీసు అందిన తేదీ, చట్టబద్ధమైన తేదీల లెక్కింపు విధానం, సెలవులు, వర్తించే విధానపరమైన చట్టాలను పరిశీలించాలి. చెక్కు చెల్లుబాటు గడువు, 30 రోజుల నోటీసు గడువు, 15 రోజుల చెల్లింపు అవకాశం, ఒక నెల ఫిర్యాదు గడువు వేర్వేరు దశలు. వీటన్నింటినీ కలిపి లెక్కించకూడదు.
3. ఏ పత్రాలు అవసరం?
సెక్షన్ 138 కింద ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడానికి ముందు సంబంధిత పత్రాలన్నింటినీ సక్రమంగా సిద్ధం చేసుకోవాలి. సాధారణంగా అవసరమయ్యే పత్రాల్లో అసలు తిరస్కరించబడిన చెక్కు, బ్యాంకు చెక్కు రిటర్న్ మెమో, చట్టబద్ధమైన లీగల్ నోటీసు ప్రతి, పోస్టల్ రసీదు లేదా స్పీడ్ పోస్ట్ రసీదు, పోస్టల్ ట్రాకింగ్ నివేదిక, అందినట్లు రుజువు, ఇన్వాయిస్, ఒప్పందం, రుణ పత్రాలు లేదా చట్టబద్ధమైన బకాయిని నిరూపించే ఇతర పత్రాలు, వర్తించే సందర్భాల్లో లెడ్జర్ ఖాతా, బకాయి మొత్తం వివరాలు, బ్యాంకు ఖాతా స్టేట్మెంట్,
ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు, వాట్సాప్ సందేశాలు, ఈమెయిల్స్, ఇతర సంబంధిత సమాచారాలు, చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి, చెల్లింపుదారుడి వివరాలు, కొన్ని సందర్భాల్లో కంపెనీ పత్రాలతో సహా అవసరం.
ఉదాహరణ: ఒక వ్యాపార యజమాని సరుకులు సరఫరా చేసి, చెల్లింపు కోసం చెక్కు తీసుకున్నట్లయితే, ఇన్వాయిస్లు, సరుకు డెలివరీ రుజువులు, లెడ్జర్ స్టేట్మెంట్, చెక్కుకు సంబంధించిన రికార్డులు చాలా ఉపయోగపడతాయి. లీగల్ నోటీసును సరైన చిరునామాకు పంపించాలి. పోస్టల్ రసీదులు, ట్రాకింగ్ వివరాలు, తిరిగి వచ్చిన పోస్టల్ కవర్ ఉంటే వాటిని కూడా భద్రపరచాలి. సరైన పత్రాలు ఉండటం వల్ల లావాదేవీ, బకాయి బాధ్యత, చెక్కు జారీ చేసిన విషయాలను నిరూపించడంలో సహాయం లభిస్తుంది.
4. నెగోషియబుల్ ఇన్స్ట్రుమెంట్స్ యాక్ట్లో సెక్షన్ 138 ఏం చెబుతుంది?
నెగోషియబుల్ ఇన్స్ట్రుమెంట్స్ యాక్ట్, 1881లోని సెక్షన్ 138 అనేది చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి వచ్చిన సందర్భాలకు సంబంధించిన ప్రధాన శిక్షార్హ నిబంధన. ఒక వ్యక్తి తన బ్యాంకు ఖాతా నుంచి చట్టబద్ధంగా వసూలు చేయదగిన అప్పు లేదా ఇతర బాధ్యతను చెల్లించడానికి చెక్కు జారీ చేసినప్పుడు, ఖాతాలో తగినంత నిధులు లేకపోవడం లేదా అంగీకరించిన పరిమితిని మించడం వంటి కారణాలతో చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి వస్తే, సెక్షన్ 138లో పేర్కొన్న చట్టబద్ధమైన షరతులు నెరవేరినప్పుడు నేరం ఏర్పడవచ్చు.
సెక్షన్ 138 ప్రకారం గరిష్టంగా 2 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష లేదా చెక్కు మొత్తానికి రెండింతల వరకు జరిమానా లేదా రెండూ విధించవచ్చు. సెక్షన్ 139 ప్రకారం చెక్ హోల్డర్కు అనుకూలంగా చట్టబద్ధమైన అంచనా ఉంటుంది. అంటే చెక్కుపై సంతకం లేదా చెక్కు జారీ చేసిన విషయాన్ని నిరూపించినప్పుడు, అది చట్టబద్ధంగా వసూలు చేయదగిన అప్పు లేదా బాధ్యతను తీర్చడానికి ఇచ్చారని కోర్టు భావించాలి. అయితే ఈ ఊహను వ్యతిరేక సాక్ష్యాలతో ఖండించవచ్చు. చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి తన వాదనను సాక్ష్యాల ద్వారా నిరూపించవచ్చు. సెక్షన్ 141 ప్రకారం కంపెనీ బ్యాంకు ఖాతా నుంచి చెక్కు జారీ చేసినప్పుడు, కంపెనీతో పాటు నేరం జరిగిన సమయంలో కంపెనీ వ్యాపార నిర్వహణకు బాధ్యత వహించిన వ్యక్తులపై కూడా చట్టబద్ధమైన షరతులు నెరవేరినప్పుడు న్యాయపరమైన చర్యలు తీసుకునే అవకాశం ఉంటుంది. కేవలం డైరెక్టర్గా ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతి వ్యక్తి స్వయంచాలకంగా బాధ్యులు కారు.
సెక్షన్ 141లోని నిర్దిష్ట నిబంధనలు, సంబంధిత వ్యక్తి పాత్రను ఫిర్యాదులో సక్రమంగా పేర్కొనాలి. సెక్షన్ 143A ప్రకారం కొన్ని నిర్దిష్ట దశల్లో కోర్టు ఫిర్యాదుదారుడికి చెక్కు మొత్తంలో గరిష్టంగా 20 శాతం వరకు మధ్యంతర పరిహారం చెల్లించాలని చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తిని ఆదేశించవచ్చు. అయితే ఇది స్వయంచాలక హక్కు కాదు. చట్టబద్ధమైన షరతులకు అనుగుణంగా కోర్టు తన విచక్షణాధికారంతో ఆదేశం జారీ చేయవచ్చు. సెక్షన్ 145 ప్రకారం ఫిర్యాదుదారుడు తన సాక్ష్యాన్ని అఫిడవిట్ రూపంలో సమర్పించవచ్చు. అవసరమైన సందర్భాల్లో సాక్షిని విచారించడానికి కూడా కోర్టుకు అవకాశం ఉంటుంది. సెక్షన్ 147 ప్రకారం నెగోషియబుల్ ఇన్స్ట్రుమెంట్స్ యాక్ట్ కింద నేరాలు రాజీ ద్వారా పరిష్కరించదగినవి (కాంపౌండబుల్). అంటే ఇరుపక్షాల మధ్య రాజీ కుదిరితే, చట్టప్రకారం కోర్టు ముందు ఆ రాజీని నమోదు చేయించుకోవచ్చు.
సెక్షన్ 148 ప్రకారం శిక్షకు వ్యతిరేకంగా చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి అప్పీల్ దాఖలు చేసినప్పుడు, అప్పీలేట్ కోర్టు కనీసం 20 శాతం జరిమానా లేదా పరిహారం మొత్తాన్ని డిపాజిట్ చేయాలని ఆదేశించవచ్చు. ఇది చట్టబద్ధమైన షరతులకు లోబడి ఉంటుంది. సెక్షన్ 143Aలోని మధ్యంతర పరిహారం, సెక్షన్ 148లోని అప్పీల్ సమయంలో డిపాజిట్ చేయాల్సిన మొత్తం రెండూ వేర్వేరు నిబంధనలు. వాటిని ఒకటిగా భావించకూడదు.
5. చెక్కు బౌన్స్ కేసుల్లో నివారించాల్సిన సాధారణ తప్పులు
చాలామంది చెల్లింపుదారులు కొన్ని చిన్న తప్పుల వల్ల తమ కేసును బలహీనపరుచుకుంటారు.
లీగల్ నోటీసు ఆలస్యంగా పంపడం: బ్యాంకు నుంచి చెక్కు తిరిగి వచ్చిన సమాచారం అందిన 30 రోజుల్లోగా నోటీసు పంపాలి.
తప్పులతో కూడిన నోటీసు: చెక్కు మొత్తం, చెక్కు నంబర్, తేదీ లేదా చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి వివరాలను తప్పుగా పేర్కొనడం.
నోటీసు అందినట్లు రుజువు లేకపోవడం: నోటీసు పంపిన పోస్టల్ రసీదు, ట్రాకింగ్ వివరాలు, సర్వీస్ రికార్డులను భద్రపరచకపోవడం.
అప్పు రుజువులు లేకపోవడం: చెక్కుకు సంబంధించిన చట్టబద్ధమైన బకాయిని నిరూపించే పత్రాలు లేకపోవడం.
ఫిర్యాదు దాఖలులో ఆలస్యం: 15 రోజుల చెల్లింపు గడువు ముగిసిన తర్వాత ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడానికి కారణం ఏర్పడుతుంది. ఆ తేదీ నుంచి ఒక నెల గడువును నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
తప్పు న్యాయస్థాన పరిధిలో ఫిర్యాదు చేయడం: సెక్షన్ 142(2) ప్రకారం ప్రాదేశిక న్యాయస్థాన పరిధిని పరిశీలించకుండా ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడం.
కంపెనీ బాధ్యతను సరిగ్గా పేర్కొనకపోవడం: కంపెనీకి సంబంధించిన కేసుల్లో సెక్షన్ 141 నిబంధనలను పరిశీలించకుండా డైరెక్టర్లు లేదా అధికారులను ప్రతివాదులుగా చేర్చడం.
రాజీని పత్రబద్ధం చేయకపోవడం: చెల్లింపు లేదా రాజీ జరిగినప్పుడు సరైన రాతపూర్వక రికార్డును నిర్వహించకపోవడం.
చెక్కు బౌన్స్ అయిన వెంటనే క్రిమినల్ ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడం కంటే ముందుగా చట్టబద్ధమైన నోటీసు ప్రక్రియను సరిగ్గా అనుసరించడం చాలా ముఖ్యం.
తాజా న్యాయపరమైన పరిణామాలు – సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, ఆర్బీఐ సర్క్యులర్లు
2026లో చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి వచ్చే కేసులకు సంబంధించి సుప్రీంకోర్టు కొన్ని ముఖ్యమైన తీర్పులు ఇచ్చింది. ప్రతి వ్యాపార యజమాని, చెక్కు హోల్డర్ వీటి గురించి తెలుసుకోవడం ఉపయోగకరం.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తేదీ: 8 జనవరి 2026
ఈ తీర్పులో సుప్రీంకోర్టు ఒకే లావాదేవీకి సంబంధించి బహుళ చెక్కులు జారీ చేసినప్పుడు, ప్రతి చెక్కు చెల్లకుండా తిరిగి వచ్చిన సందర్భానికి సంబంధించిన చట్టబద్ధమైన నిబంధనలు స్వతంత్రంగా నెరవేరితే, ప్రతి చెక్కుకు ప్రత్యేకంగా ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడానికి కారణం ఏర్పడవచ్చని స్పష్టం చేసింది.
ముఖ్యంగా:
వేర్వేరు తేదీల్లో వేర్వేరు చెక్కులు తిరస్కరించబడితే, ప్రతి చెక్కుకు సంబంధించిన చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియను విడివిడిగా అనుసరించాలి. ఒకే లావాదేవీకి సంబంధించినవి అన్న కారణంతో వేర్వేరు ఫిర్యాదులు స్వయంచాలకంగా నిషేధించబడవు. చెక్కులు ప్రత్యామ్నాయ భద్రతగా ఇచ్చారా లేదా వేర్వేరు చెల్లింపు బాధ్యతల కోసం ఇచ్చారా అనే విషయాన్ని వాస్తవాలు, సాక్ష్యాల ఆధారంగా పరిశీలించాలి. వ్యాపార లావాదేవీలలో బహుళ చెక్కులు తీసుకునే వారికి ఈ తీర్పు ముఖ్యమైనది.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తేదీ: 7 ఏప్రిల్ 2026
ఈ తీర్పులో సెక్షన్ 139 కింద ఉన్న చట్టబద్ధమైన ఊహ ప్రాముఖ్యతను సుప్రీంకోర్టు వివరించింది. చెక్కుపై సంతకం, చెక్కు జారీ చేసిన విషయాన్ని వివాదం చేయనప్పుడు సెక్షన్ 139 కింద చట్టబద్ధమైన ఊహ వర్తిస్తుంది. చట్టబద్ధంగా వసూలు చేయదగిన అప్పు లేదని చెక్కు జారీ చేసిన వ్యక్తి చేసే వాదనను సాక్ష్యాల ఆధారంగా పరిశీలించాలి. విచారణ ప్రారంభానికి ముందే వివాదాస్పదమైన బాధ్యతపై పూర్తి స్థాయి చిన్న విచారణ నిర్వహించి ఫిర్యాదును కొట్టివేయకూడదు. అంటే చెక్కు జారీ చేసిన విషయాన్ని నిరూపించినప్పుడు ఫిర్యాదుదారుడికి అనుకూలంగా ఉండే చట్టబద్ధమైన ఊహను కోర్టు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
“చెక్కు బౌన్స్ అయినప్పుడు నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. అదే సమయంలో చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియ, కాలపరిమితులను అర్థం చేసుకోకుండా తొందరపడి న్యాయపరమైన చర్యలు ప్రారంభించకూడదు. చెక్కు, బ్యాంకు రిటర్న్ మెమో, లీగల్ నోటీసు, నోటీసు అందినట్లు రుజువు, అసలు లావాదేవీకి సంబంధించిన పత్రాలన్నింటినీ సక్రమంగా భద్రపరచాలి. చెల్లింపు కోసం చెక్కు తీసుకున్నప్పుడు అది చెల్లకుండా తిరిగి వస్తే వెంటనే బ్యాంకు రిటర్న్ మెమో తీసుకోండి. 30 రోజుల లీగల్ నోటీసు గడువును గుర్తుంచుకోండి. మీ న్యాయపరమైన హక్కులను కాపాడుకోవడానికి సరైన సమయంలో న్యాయవాదిని సంప్రదించండి” అని సూచిస్తున్నారు న్యాయవాది దామమ్ శేఖర్.
చెక్కు బౌన్స్ అయినప్పుడు నిర్లక్ష్యం చేయకుండా, చట్టం నిర్దేశించిన గడువులో సరైన చర్యలు తీసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యం. మీకు రావాల్సిన డబ్బును తిరిగి పొందడానికి మీ న్యాయపరమైన హక్కులను తెలుసుకోండి.
Disclaimer: ఈ కథనం కేవలం సాధారణ న్యాయ అవగాహన, సమాచార ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే అందించబడింది. ఇందులో పేర్కొన్న చట్టాలు, న్యాయపరమైన విధానాలు, తీర్పులు పాఠకులకు అవగాహన కల్పించడానికి ఉద్దేశించినవి. ప్రతి చెక్కు బౌన్స్ కేసులో సంబంధిత లావాదేవీ వివరాలు, వాస్తవ పరిస్థితులు, అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు, వర్తించే చట్టపరమైన నిబంధనలను బట్టి న్యాయపరమైన పరిష్కారం మారవచ్చు. కాబట్టి ఈ కథనాన్ని వ్యక్తిగత న్యాయ సలహాగా పరిగణించరాదు. మీ సమస్యకు తగిన న్యాయ సలహా, తదుపరి చర్యల కోసం అర్హత కలిగిన న్యాయవాదిని సంప్రదించండి.
Expert Advice By: Advocate Damam Sekhar, M/s Damam Sekhar & Associates, 8686282875, Advdamamsekhar@gmail.com
