గ్రాట్యుటీ అనేది యజమాని ఉద్యోగి చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా చెల్లించే మొత్తం. ఇది సాధారణ నెలవారీ జీతానికి అదనంగా లభిస్తుంది. ఉద్యోగం ముగిసిన తర్వాత ఇంటి ఖర్చులు, రుణాల చెల్లింపులు, పిల్లల చదువు, పదవీ విరమణ అవసరాలు వంటి వాటికి ఈ మొత్తం ఉపయోగపడుతుంది. అయితే, ప్రతి ఉద్యోగికి ఒకే విధమైన నిబంధనలు వర్తించవు. ఉద్యోగి పనిచేసిన సంస్థ, ఉద్యోగ స్వభావం, సర్వీసు కాలం, చివరి వేతనం వంటి అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని అర్హతను నిర్ణయిస్తారు.
సామాజిక భద్రతా కోడ్, 2020లోని నిబంధనల ప్రకారం, అర్హత కలిగిన ఉద్యోగులు పదవీ విరమణ చేసినప్పుడు, రాజీనామా చేసినప్పుడు లేదా ఉద్యోగం ముగిసినప్పుడు గ్రాట్యుటీ పొందే అవకాశం ఉంటుంది. ఉద్యోగి మరణించినప్పుడు లేదా అంగవైకల్యం కారణంగా ఉద్యోగం కొనసాగించలేని పరిస్థితి ఏర్పడినప్పుడు కూడా వర్తించే నిబంధనల ప్రకారం ఈ మొత్తం చెల్లిస్తారు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో సాధారణంగా అవసరమయ్యే ఐదేళ్ల నిరంతర సర్వీసు నిబంధన వర్తించదు.
సాధారణంగా వర్తించే నిబంధనల ప్రకారం, గ్రాట్యుటీ పొందడానికి ఉద్యోగి కనీసం ఐదేళ్ల నిరంతర సర్వీసును పూర్తిచేయాలి. అయితే, మరణం లేదా అంగవైకల్యం వంటి ప్రత్యేక సందర్భాల్లో ఈ నిబంధన నుంచి మినహాయింపు ఉంటుంది. నిర్ణీత కాల ఉద్యోగ ఒప్పందాలపై పనిచేసే ఉద్యోగులకు ప్రత్యేక నిబంధనలు వర్తిస్తాయి. వారి అర్హతను సాధారణ ఉద్యోగుల నిబంధనలతో పోల్చి మాత్రమే నిర్ణయించలేం.
సామాజిక భద్రతా కోడ్, 2020తో పాటు మరో మూడు కార్మిక కోడ్‌లు 2025 నవంబర్ 21 నుంచి అమల్లోకి వచ్చినట్లు అందించిన సమాచారం పేర్కొంటోంది. ఈ కోడ్‌లోని సెక్షన్ 53 ప్రకారం, నిర్ణీత కాల ఉద్యోగ ఒప్పందం ముగియడం కూడా గ్రాట్యుటీ చెల్లింపునకు సంబంధించిన సందర్భంగా గుర్తించబడింది. నిర్ణీత కాల ఉద్యోగులకు వారి అర్హత కలిగిన సర్వీసు కాలానికి అనుగుణంగా దామాషా పద్ధతిలో గ్రాట్యుటీ చెల్లించే నిబంధనలు ఉన్నాయి. కార్మిక, ఉపాధి మంత్రిత్వ శాఖ 2026 మార్చిలో ఇచ్చిన వివరణ ప్రకారం, ఈ ఉద్యోగులు ఒప్పందం ప్రారంభమైనప్పటి నుంచి ఒక సంవత్సరం సర్వీసు పూర్తిచేసిన తర్వాత అర్హత పొందవచ్చని పేర్కొనబడింది. అయితే, ఈ నిబంధనల అమలు, ఉద్యోగి అర్హతను సంబంధిత చట్టం, అధికారిక మార్గదర్శకాల ఆధారంగా నిర్ధారించుకోవాలి.
గ్రాట్యుటీ లెక్కించడానికి ఉద్యోగి చివరిగా పొందిన అర్హత కలిగిన నెలవారీ వేతనాన్ని, పూర్తిచేసిన సర్వీసు సంవత్సరాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. సాధారణంగా వర్తించే చట్టబద్ధమైన ఫార్ములా ఇలా ఉంటుంది:
గ్రాట్యుటీ = (చివరి అర్హత కలిగిన నెలవారీ వేతనం × 15 × సర్వీసు సంవత్సరాలు) ÷ 26
ఇక్కడ చివరి అర్హత కలిగిన వేతనం అంటే బేసిక్ శాలరీతో పాటు కరువు భత్యం (DA). ప్రతి సర్వీసు సంవత్సరానికి 15 రోజుల వేతనాన్ని లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. 26 అనేది నెలలోని 26 పనిదినాలను సూచిస్తుంది. అయితే, ఈ ఫార్ములా వర్తించే ఉద్యోగులకు మాత్రమే ఈ విధంగా లెక్కించాలి. కొన్ని ఉద్యోగ వర్గాలకు, ముఖ్యంగా నిర్ణీత కాల ఉద్యోగులకు, ప్రత్యేక నిబంధనలు వర్తించవచ్చు.
ఒక ఉద్యోగి చివరిగా పొందిన బేసిక్ శాలరీ, డీఏ కలిపి నెలకు రూ.1,00,000 ఉందని అనుకుందాం. ఆ ఉద్యోగి గ్రాట్యుటీకి అర్హత కలిగిన 10 సంవత్సరాల సర్వీసును పూర్తిచేసినట్లయితే లెక్కింపు ఇలా ఉంటుంది.
– చివరి నెలవారీ అర్హత కలిగిన వేతనం: రూ.1,00,000
– ప్రతి సర్వీసు సంవత్సరానికి లెక్కించే రోజులు: 15
– పూర్తిచేసిన సర్వీసు: 10 సంవత్సరాలు
– నెలకు పరిగణించే పనిదినాలు: 26
ఈ వివరాలను ఫార్ములాలో ఉపయోగిస్తే, (రూ.1,00,000 × 15 × 10) ÷ 26 = సుమారు రూ.5,76,923 వస్తుంది. అంటే, అర్హత కలిగిన ఉద్యోగికి 10 సంవత్సరాల సర్వీసు తర్వాత సుమారు రూ.5.77 లక్షల గ్రాట్యుటీ రావచ్చు. ఇది ఉదాహరణకు చేసిన లెక్క మాత్రమే. ఉద్యోగి వాస్తవ అర్హత, వేతన వివరాలు, సర్వీసు కాలం, వర్తించే నిబంధనల ఆధారంగా తుది మొత్తం మారవచ్చు.
వర్తించే నిబంధనల ప్రకారం, గ్రాట్యుటీ చెల్లించాల్సిన తేదీ నుంచి సాధారణంగా 30 రోజుల్లోపు యజమాని చెల్లింపు చేయాలి. తగిన కారణం లేకుండా చెల్లింపులో ఆలస్యం జరిగితే, చట్టం ప్రకారం వడ్డీ చెల్లించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడవచ్చు. అయితే, కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో మినహాయింపులు ఉండవచ్చు. తమకు రావాల్సిన గ్రాట్యుటీని యజమాని చెల్లించకపోతే లేదా లెక్కింపులో తప్పులు ఉన్నాయని ఉద్యోగి భావిస్తే, ముందుగా సంస్థలోని మానవ వనరుల విభాగాన్ని (HR) సంప్రదించాలి. సమస్య పరిష్కారం కాకపోతే సంబంధిత గ్రాట్యుటీ అధికారిని ఆశ్రయించవచ్చు. ఉద్యోగ ఒప్పందం, జీతం వివరాలు, సర్వీసు రికార్డులు, రాజీనామా లేదా పదవీ విరమణ పత్రాలను భద్రపరచుకోవడం కూడా ఉపయోగపడుతుంది.
