భారత చట్టాల ప్రకారం ప్రతి సందర్భంలోనూ భారత పౌరసత్వాన్ని నిర్ధారించే ఒకే ఒక్క సార్వత్రిక పత్రం (Universal Document) లేదు. సాధారణంగా ఉపయోగించే పలు గుర్తింపు కార్డులు వ్యక్తి గుర్తింపు, చిరునామా లేదా ఓటు హక్కును నిరూపించినప్పటికీ, అవి ఒక్కటే భారత పౌరసత్వానికి తుది ఆధారంగా పరిగణించబడవు.
ఆధార్ కార్డు వ్యక్తి గుర్తింపు, నివాస వివరాలను నమోదు చేసే పత్రం మాత్రమే. ఇది భారత పౌరసత్వాన్ని నిర్ధారించే పత్రంగా చట్టం గుర్తించలేదు. అదే విధంగా పాన్ కార్డు ఆదాయపు పన్ను వ్యవహారాల కోసం ఉపయోగించే గుర్తింపు పత్రం మాత్రమే. దీనివల్ల కూడా పౌరసత్వం నిరూపితమవదు.
ఓటర్ ఐడీ కార్డు వ్యక్తి ఓటరుగా నమోదు అయ్యాడని, ఎన్నికల్లో ఓటు వేసే హక్కు ఉందని తెలియజేస్తుంది. అయితే అది కూడా అన్ని చట్టపరమైన సందర్భాల్లో భారత పౌరసత్వానికి తుది సాక్ష్యంగా పరిగణించబడదు.
పాస్పోర్ట్ విషయానికి వస్తే, ఇది పాస్పోర్ట్స్ చట్టం-1967 ప్రకారం విదేశీ ప్రయాణాల కోసం జారీ చేసే అధికారిక పత్రం. విదేశాల్లో సాధారణంగా దీనిని భారత పౌరుడిగా గుర్తించే ఆధారంగా అంగీకరిస్తారు. అయినప్పటికీ, ప్రతి చట్టపరమైన సందర్భంలో పాస్పోర్ట్ ఒక్కటే భారత పౌరసత్వాన్ని నిర్ధారించే అంతిమ పత్రం అని ఎక్కడా పేర్కొనలేదు.
ఇటీవల కలకత్తా హైకోర్టు కూడా ఆధార్, పాన్, ఓటర్ ఐడీ వంటి పత్రాలు మాత్రమే భారత పౌరసత్వాన్ని నిరూపించడానికి సరిపోవని వ్యాఖ్యానించడం ఈ అంశాన్ని మరింత ప్రాధాన్యానికి తీసుకొచ్చింది.
ఇదే విషయంపై ఇమ్మిగ్రేషన్ అండ్ ఫారినర్స్ చట్టం-2025లో కూడా స్పష్టత ఉంది. ఈ చట్టంలో పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే పత్రాల జాబితా ఇవ్వలేదు. అయితే సెక్షన్-16 (Burden of Proof) ప్రకారం, ఒక వ్యక్తి విదేశీయుడా కాదా అనే ప్రశ్న తలెత్తితే, తాను విదేశీయుడు కాదని నిరూపించే బాధ్యత ఆ వ్యక్తిపైనే ఉంటుంది. అందువల్ల, వ్యక్తి ఏ విధంగా భారత పౌరసత్వం పొందాడో దానికి అనుగుణంగా వేర్వేరు పత్రాలు సమర్పించాల్సి రావచ్చు.
పౌరసత్వ చట్టం-1955 ప్రకారం పౌరసత్వం పొందిన విధానాన్ని బట్టి ఆధారాలు మారుతాయి. పుట్టుక ద్వారా పౌరసత్వం పొందినవారు జనన ధ్రువీకరణ పత్రంతో పాటు, అవసరమైతే తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే పత్రాలు సమర్పించాలి. వంశపారంపర్యంగా పౌరసత్వం పొందినవారు తల్లిదండ్రుల భారత పౌరసత్వానికి సంబంధించిన ఆధారాలు, జనన రికార్డులు సమర్పించాల్సి ఉంటుంది.
అదే విధంగా రిజిస్ట్రేషన్ లేదా నేచురలైజేషన్ ద్వారా పౌరసత్వం పొందినవారు కేంద్ర ప్రభుత్వం జారీ చేసిన రిజిస్ట్రేషన్ సర్టిఫికేట్ లేదా నేచురలైజేషన్ సర్టిఫికేట్ చూపించాలి. పౌరసత్వ చట్టం-1955లోని ఇతర నిబంధనల ప్రకారం పౌరసత్వం పొందినవారు సంబంధిత సర్టిఫికేట్ లేదా అధికారిక ఉత్తర్వులను సమర్పించాల్సి ఉంటుంది.
న్యాయ నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం, భారత పౌరసత్వాన్ని ఒకే ఒక్క గుర్తింపు కార్డు ఆధారంగా నిర్ణయించరు. పౌరసత్వ చట్టం-1955లోని నిబంధనల ప్రకారం వ్యక్తి పుట్టుక, వంశపారంపర్యం, రిజిస్ట్రేషన్ లేదా నేచురలైజేషన్ ద్వారా పౌరసత్వం పొందిన విధానాన్ని పరిశీలించి తుది నిర్ణయం తీసుకుంటారు. అందువల్ల ఆధార్, పాన్, ఓటర్ ఐడీ, పాస్పోర్ట్ వంటి పత్రాలు గుర్తింపు లేదా పౌరసత్వ దావాకు సహాయక ఆధారాలుగా ఉపయోగపడినా, ప్రతి సందర్భంలో అవే తుది చట్టపరమైన రుజువుగా పరిగణించబడవని నిపుణులు స్పష్టం చేస్తున్నారు.
